Značaj čovekovog čula mirisa je u prošlosti dugo bio potcenjivan. Ljudi su, kao i drugi primati, smatrani prvenstveno „optičkim bićima“, sa visoko razvijenom vizuelnom moći i relativno nerazvijenim čulom mirisa. Ova pretpostavka poslednjih godina podleže brojnim kritikama i revizijama. Nekoliko studija pokazuje da feromoni, supstance koje izlučuje jedan organizam, a koje čak i u vrlo malim količinama utiču na fiziološku reakciju i promenu ponašanja kod druge jedinke iste vrste, igraju značajnu ulogu u socijalnom ponašanju sisara, uključujući i čoveka. Reč feromon potiče od grčkih reči  φέρω (fero) – nositi i  ὁρμή (hormon) – stimulisati.

Prikaz Jakobsonovog organa i nervnih ćelija olfaktornog sistema.

Utvrđeno je nekoliko specifičnih funkcija feromona: privlačenje pripadnika suprotnog pola, povezanost između majki i novorođenčadi, sinhronizacija menstrualnog ciklusa i dr. Ljudi detektuju feromone kroz organ u korenu nosa, vomeronazalni organ, tzv. Jakobsonov organ koji je povezan sa hipotalamusom. Ovi signalizirajući molekuli se nalaze u telesnim tečnostima, kao što su znoj, urin, specijalizovane egzokrine i apokrine žlezde. Funkcija apokrinih znojnih žlezdi, koje su smeštene u pazuhu, genitalijama i dojkama, počinje u pubertetu. Znoj iz ovih žlezdi se smatra sekundarnom polnom odlikom, a između ostalog sadrži steroide, derivate 16-androstena (najčešće androstenon i androstenol), koji primarno nastaju iz holesterola.

Biosinteza 16-androstena iz holesterola se odvija u nadbubrežnim žlezdama, testisima i ovarijumima. Raskidanjem bočnog lanca holesterola posredstvom enzima citohroma P450scc (scc-side chain cleavage) nastaje pregnenolon, koji daljim skraćivanjem lanca u prisustvu enzima iste grupe prelazi u androsta-5,16-dien-3β-ol. Ovaj alkohol se posredstvom enzima 3β-hidroksi steroid dehidrogenaze (3βHSD–3β-hydroxysteroid dehydrogenase) transformiše u androsta-4,16-dien-3-on. Nakon toga dejstvom enzima 5α-reduktaze dolazi do formiranja androstenona koji se takođe enzimski transformiše u α/β-androstenol. Poznati naučnici Prelog i Ružička su 1944. prvi put izolovali ova dva steroida iz testista svinja. Kasnije je njihovo prisustvo uočeno kod drugih životinja i kod čoveka.

Biosinteza α/β-androsterola/androstenona iz holesterola.

Sveže izlučen ljudski znoj je bez mirisa, ali se brzo transformiše u mirisni androstenol i androstenon posredstvom aerobnih bakterija iz roda Corynebacterium. Razmatrajući androstenol/androstenon signalizacioni sistem, uočeno je da androstenol izaziva znatno prijatnija osećanja kod žena. S toga se za svež znoj koji primarno sadrži veće količine androstenola može reći da je prijatnog mirisa, ali se on brzo oksiduje u androstenon, te dobija vrlo neprijatan miris odbojan ženama. Istraživanja sprovedena na androstenol/androstenon signalizacionom sistemu su pokazala da su žene koje su bile izložene androstenolu pokazivale znatno veći broj kontakta sa muškarcima u odnosu na one izložene androstenonu. U drugoj vrsti istraživanja uočeno je da je doživljaj mirisa androstenona zavisan od faze menstrualnog ciklusa. Tako su žene u toku ovulacije opisivale miris androstenona kao prijatan (privlačan), za razliku od svih ostalih dana ciklusa. Rezultati tog istraživanja ukazuju da postoji određena emotivna procena muškaraca aktivirana na osnovu reakcije na androstenon koja je zavisna od faze menstrualnog ciklusa.

Pored ova dva pomenuta steroida, dominantan androstanski steroid koji luče muškarci je i androsta-4,16-dien-3-on (androstadienon). Pokazano je da čak vrlo male količine ovog steroida mogu uticati na psihološke, fiziološke i hormonalne promene kod pojedinaca, zavisno od njegovih individualnih karakteristika i konteksta okoline. Uočeno je da u socijalnim interakcijama androstadienon utiče na različite načine na emotivno stanje muškaraca i žena, pri čemu žene pokazuju pozitivnu emotivnu reakciju nakon izlaganja androstadienonu, dok heteroseksualni muškarci pokazuju negativnu emotivnu reakciju ili ona izostaje. Nedavna istraživanja su pokazala da androstadienon ima uticaj na hipotalamus kod žena, što znači da ovaj steroid aktivira određene hemosenzore u nosnoj šupljini, koji se dalje prenose do hipotalamusa. Takođe, nekoliko studija je pokazalo da ovaj steroid utiče na raspoloženje, uzbuđenje, rad srca i nivo kortizola kod žena.

Osim uticaja na interakciju između muškaraca i žena, pokazano je da mirisi koji potiču od androstenola i androstenona (koji se luče iz regiona pazuha) mogu da utiču na sinhronizaciju menstrualnog ciklusa, iako sami aktivni principi nisu do sada potvrđeni. Istraživanje pokazuje da je kod žena kod kojih je došlo do sinhronizacije ciklusa (usklađivanje ciklusa najkasnije u roku od 3 meseca kod žena koje su bile cimerke) bila pojačana olfaktorna aktivnost na androstenol, dok za androstenon ovakva veza nije uočena. Osim toga, primećeno je da kod žena nivo androstenola koji se oslobađa preko pazuha pokazuje varijacije u toku menstrualnog ciklusa, a najveći je u kasnoj folikularnoj fazi (pred samu ovulaciju).

Iako je sve više radova i istraživanja na ovu temu, ne sme se zaboraviti da je ljudsko ponašanje kompleksno i veoma zavisno od naučenog i  ponašanja zasnovanog u kontekstu društvenog i fizičkog okruženja, pa se ne može očekivati da ljudi pokazuju stereotipno ponašanje indukovano samo na osnovu uticaja feromona.

Reference

• Grosser B. I., Monti-Bloch L., Jennings-White C., Berliner D. L. Behavioral and electrophysiological effects of androstadienone, a human pheromone. Psychoneuroendocrinology, 2000, 25, 289–299.
• Hummer T. A., McClintock M. K. Putative human pheromone androstadienone attunes the mind specifically to emotional information. Hormones and Behavior, 2009, 55, 548–559.
• Robic A., Larzul C., Bonneau M. Genetic and metabolic aspects of androstenone and skatole deposition in pig adipose tissue: A review. Genetics Selection Evolution, 2008, 40, 129–143.
• Grammera K., Finka B., Neave N. Human pheromones and sexual attraction. Review. European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology, 2005, 118, 135–142.
• Savic I., Berglund H., Gulyas B., Roland P. Smelling of Odorous Sex Hormone-like Compounds Causes Sex-Differentiated Hypothalamic Activations in Humans. Neuron, 2001, 31, 661–668.
• Gower D. B., Ruparelia B. A. Olfaction in humans with special reference to odorous 16-androstenes: their occurrence, perception and possible social, psychological and sexual impact. Journal of Endocrinology, 1993, 137, 167-187.
• Morofushi M., Shinohara K., Funabashi T., Kimura F. Positive relationship between menstrual synchrony and ability to smell 5α-androst-16-en-3α-ol. Chemical Senses, 2000, 25, 407-411.